ANKARA – Sau tuyên bố cắt đứt quan hệ thương mại với Tây Ban Nha, Tổng thống Mỹ Donald Trump đang có trong tay nhiều đạo luật để biến lời nói thành hành động, nhưng mỗi công cụ đều đi kèm giới hạn pháp lý riêng.
- Ông Trump tuyên bố thỏa thuận Iran tan vỡ nhưng vẫn để ngỏ đàm phán
- Siêu bão Bavi không vào Biển Đông nhưng hoàn lưu gây sóng cao 5 mét
- Sức ép từ nghị trường châu Âu đặt FIFA trước yêu cầu điều tra
Ngày 08/7, bên lề hội nghị thượng đỉnh NATO tại Ankara, ông Trump tuyên bố đã chỉ đạo Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent chấm dứt toàn bộ quan hệ thương mại với Madrid. Tuyên bố này xuất hiện trong bối cảnh Washington và Madrid đang tranh cãi gay gắt về mức chi tiêu quốc phòng, và Tây Ban Nha không ủng hộ Mỹ trong cuộc chiến với Iran.
Một quan chức chính phủ Mỹ sau đó tiết lộ trên Reuters rằng Bộ Tài chính, Bộ Thương mại và Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) sẽ cùng soạn thảo danh sách hàng hóa Tây Ban Nha dự kiến bị cấm vận trong vài ngày tới. Điều này cho thấy lệnh cấm, nếu có, nhiều khả năng chỉ mang tính chọn lọc thay vì toàn diện như ông Trump tuyên bố.
Công cụ pháp lý được nhắc đến nhiều nhất là Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA). Hồi tháng 2, Tòa án Tối cao Mỹ phán quyết ông Trump không được dùng IEEPA để áp thuế nhập khẩu, nhưng các luật sư thương mại khẳng định đạo luật này vẫn có thể được dùng để cấm vận thương mại hoặc áp trừng phạt kinh tế với một quốc gia cụ thể.
Để kích hoạt IEEPA, ông Trump phải ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia dựa trên “mối đe dọa bất thường hoặc đặc biệt” với an ninh, chính sách đối ngoại hoặc kinh tế Mỹ. Đây là cơ chế từng được áp dụng với Iran, Nga và Triều Tiên, đồng thời dùng để chặn các giao dịch bằng đồng USD của hàng nghìn thực thể bị coi là liên quan đến khủng bố hoặc đe dọa an ninh quốc gia.
Tuy nhiên, Peter Shane, Giáo sư luật tại Đại học New York, cho rằng “rất khó hình dung” việc một nước thành viên NATO không đạt mục tiêu chi quốc phòng trong thời bình lại tạo ra tình trạng khẩn cấp với Mỹ. Trong khi đó, Tòa án Tối cao hồi tháng 2 lại không phán quyết về bản chất tình trạng khẩn cấp mà ông Trump viện dẫn, nghĩa là cánh cửa pháp lý vẫn còn đó.
Mayur Patel, cựu cố vấn thương mại của phe Cộng hòa tại Ủy ban Tài chính Thượng viện Mỹ, xác nhận: “IEEPA sẽ cho phép ông Trump áp đặt cấm vận”, kể cả khi quyết định đó sau đó có thể bị đưa ra tòa. Patel cũng chỉ ra rằng đạo luật này cho phép miễn trừ có chọn lọc các mặt hàng thiết yếu, tương tự cách Mỹ từng xử lý với Nga khi loại trừ uranium đã làm giàu, phân bón và palladium khỏi danh sách cấm.
Với Tây Ban Nha, các linh kiện turbine động cơ phản lực do ITP Aero sản xuất và được General Electric hay Pratt & Whitney sử dụng có thể nằm trong diện được miễn trừ, theo cách ông Trump từng áp dụng với linh kiện máy bay trong các đợt áp thuế trước. Ngoài IEEPA, ông còn có thể viện dẫn Điều khoản 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974 để nhắm vào các hành vi thương mại không công bằng, hoặc Điều khoản 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại năm 1962 – công cụ từ thời Chiến tranh Lạnh từng được ông dùng để bảo vệ ngành ôtô, thép và nhôm.
Một kênh khác là các cuộc điều tra chống bán phá giá và chống trợ cấp do Bộ Thương mại Mỹ tiến hành. Trong nhiệm kỳ đầu, theo đề nghị của ngành olive California, chính quyền Trump đã áp thuế chống bán phá giá 30% với olive đen Tây Ban Nha theo Đạo luật Thuế năm 1930, sau khi Bộ Thương mại kết luận các sản phẩm này được hưởng trợ cấp không công bằng.
Điểm phức tạp hơn là EU, không phải Tây Ban Nha, mới là cơ quan thiết lập chính sách thương mại chung cho các nước thành viên. Dù vậy, Mỹ từng đe dọa áp thuế riêng với các nước EU liên quan đến thuế dịch vụ số, cho thấy Washington sẵn sàng phá vỡ thông lệ khi cần.
Khoảng cách giữa tuyên bố và thực tế đã từng xuất hiện trước đây. Tháng 10/2025, ông Trump đe dọa áp thuế với Tây Ban Nha vì nước này từ chối cam kết nâng chi tiêu quốc phòng lên 5% GDP. Đến tháng 3 năm nay, ông yêu cầu Bessent và Đại diện Thương mại Jamieson Greer mở điều tra để cấm vận toàn bộ hàng hóa Tây Ban Nha – nhưng đến nay chưa có cuộc điều tra nào như vậy được công bố.
Quy mô kinh tế song phương cho thấy cái giá của một lệnh cấm vận thực sự. Theo Cục Thống kê Dân số Mỹ, kim ngạch thương mại hàng hóa giữa hai nước đạt gần 47,9 tỷ USD năm ngoái; tính cả dịch vụ và du lịch, con số lên tới 74,5 tỷ USD theo Cục Phân tích Kinh tế Mỹ, đưa Tây Ban Nha trở thành đối tác thương mại lớn thứ 23 của Washington. Mỹ đang có thặng dư thương mại hàng hóa 5,25 tỷ USD với Madrid, với 26,6 tỷ USD hàng xuất khẩu so với 21,35 tỷ USD nhập khẩu.
Đầu tư song phương cũng chịu rủi ro tương tự. Các doanh nghiệp Tây Ban Nha đã rót gần 97,2 tỷ euro (tương đương 111 tỷ USD) vào Mỹ, theo Eurostat, khiến Mỹ trở thành điểm đến đầu tư lớn nhất của Tây Ban Nha trên toàn cầu. Chiều ngược lại, Mỹ cũng là nhà đầu tư nước ngoài lớn nhất tại Tây Ban Nha với hơn 116 tỷ euro (khoảng 132,4 tỷ USD) vốn đầu tư sản xuất, tạo việc làm cho khoảng 200.000 người.
Đỗ Vân (tổng hợp)