Chính quyền Tổng thống Donald Trump theo đuổi chiến lược ngoại giao cưỡng ép với Iran, kết hợp các đòn không kích giới hạn tại Vùng Vịnh với những kênh liên lạc gián tiếp qua Oman và Qatar nhằm buộc Tehran thay đổi hành vi chiến lược.
- Hơn 70 nghị sĩ châu Âu ký thư yêu cầu điều tra chủ tịch FIFA
- Lãi suất cho vay vẫn cao dù Ngân hàng Nhà nước liên tục yêu cầu giảm
- Hải quan lên tiếng về kiểm soát nhập khẩu kim cương sau vụ buôn lậu
Trong bối cảnh xung đột tại Gaza chưa hạ nhiệt và eo biển Hormuz nhiều lần đứng trước nguy cơ gián đoạn, Washington triển khai đồng thời sức ép quân sự, kinh tế và ngoại giao nhằm định hình lại cách Iran hành xử trong cấu trúc an ninh Trung Đông. Mỹ không theo đuổi mục tiêu lật đổ giới lãnh đạo tại Tehran, mà tập trung vào ba tầng mục tiêu gồm chương trình hạt nhân, mạng lưới lực lượng ủy nhiệm và tư duy đối đầu với phương Tây của Iran.
Quân đội Mỹ tiếp tục thực hiện các đợt không kích nhằm vào cơ sở quân sự và hệ thống máy bay không người lái liên quan tới Iran gần khu vực Bandar Abbas, với lý do bảo vệ tự do hàng hải tại eo biển Hormuz. Washington đồng thời tăng cường các nhóm tác chiến tàu sân bay và hệ thống phòng thủ tên lửa tại Vùng Vịnh để củng cố năng lực răn đe trong khu vực.
Ngay trong lúc các động thái quân sự leo thang, Mỹ vẫn duy trì các cuộc tiếp xúc gián tiếp với Tehran thông qua trung gian Oman và Qatar. Cách tiếp cận song song này cho thấy Washington không coi sức mạnh quân sự là mục tiêu cuối cùng, mà xem đó là công cụ tạo áp lực chính trị lên Iran.
Mô hình ngoại giao cưỡng ép từng được Mỹ áp dụng trong thời “Chiến tranh Lạnh”, khi Washington kết hợp chạy đua quân sự với việc kiểm soát nguy cơ khủng hoảng hạt nhân. Với Iran, Mỹ đang triển khai phiên bản hiện đại hơn của chiến lược này nhằm buộc Tehran phải tính toán lại lợi ích chiến lược của mình.
Các lệnh trừng phạt tài chính, hạn chế xuất khẩu dầu mỏ và cô lập hệ thống ngân hàng Iran đã tạo ra tác động sâu rộng đối với nền kinh tế nước này trong nhiều năm qua. Nhiều báo cáo cho thấy Iran tiếp tục đối mặt với lạm phát cao, đồng rial mất giá mạnh và chi phí sinh hoạt ngày càng tăng tại các đô thị lớn.
Washington đặt ra ba mục tiêu cụ thể đối với Iran, gồm buộc Tehran từ bỏ khả năng tiến sát ngưỡng sở hữu vũ khí hạt nhân, giảm hoặc chấm dứt hỗ trợ các lực lượng ủy nhiệm tại khu vực, và điều chỉnh tư duy đối đầu với phương Tây vốn tồn tại từ năm 1979. Báo cáo gần đây của Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế cho thấy Iran vẫn duy trì lượng uranium làm giàu ở mức cao, gần ngưỡng có thể chế tạo vũ khí hạt nhân.
Iran hiện sở hữu hệ thống tên lửa tầm trung phát triển, lực lượng hải quân phi đối xứng và mạng lưới lực lượng ủy nhiệm trải khắp khu vực Trung Đông. Năng lực này cho phép Tehran gây tổn thất nghiêm trọng cho các căn cứ quân sự Mỹ và đe dọa trực tiếp tuyến vận tải năng lượng đi qua eo biển Hormuz, nơi chiếm khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu.
Dư luận Mỹ không còn ủng hộ các cuộc can thiệp quân sự quy mô lớn tại Trung Đông sau những cuộc chiến kéo dài ở Afghanistan và Iraq. Nhà Trắng vì vậy ưu tiên chiến lược tấn công giới hạn thay vì phát động một cuộc chiến tranh quyết định, nhằm giữ nguồn lực cho cạnh tranh chiến lược với Trung Quốc và Nga.
Tehran áp dụng chiến lược kháng cự linh hoạt, duy trì sức ép quân sự ở mức đủ để răn đe nhưng không vượt ngưỡng kích hoạt phản ứng toàn diện từ phía Mỹ. Iran tiếp tục đàm phán gián tiếp về vấn đề hạt nhân, song song với việc duy trì các hoạt động quân sự và ảnh hưởng chiến lược trong khu vực.
Sự thiếu lòng tin giữa hai bên trở thành trở ngại lớn nhất cho các vòng đàm phán, đặc biệt sau khi Mỹ rút khỏi Thỏa thuận hạt nhân JCPOA vào năm 2018. Giới lãnh đạo Iran ngày càng nghi ngờ độ tin cậy của các cam kết từ phía Washington, khiến mọi cuộc đàm phán hiện nay đều diễn ra trong trạng thái dè chừng.
Nghịch lý cốt lõi nằm ở chính mục tiêu của chiến lược Mỹ: Washington muốn Iran thay đổi hành vi để khu vực ổn định hơn, nhưng các biện pháp gây sức ép mạnh tay lại khiến Tehran có thêm động cơ duy trì công cụ răn đe chiến lược. Cuộc đối đầu Mỹ – Iran vì thế nhiều khả năng sẽ chưa thể khép lại trong tương lai gần, khi cả hai bên đều theo đuổi phiên bản riêng của chính chiến lược vừa đánh vừa đàm.
Nguyễn Chiến (tổng hợp)