Sau vụ sạt lở đất tại xã Bum Tở (Lai Châu), cơ quan chức năng phải phát cảnh báo người dân tuyệt đối không dừng lại quay phim, chụp ảnh, trong bối cảnh nhiều hiện trường tai nạn và thiên tai liên tục bị biến thành nội dung câu view trên mạng xã hội.

Lời cảnh báo được đưa ra sau khi nhiều người vẫn đứng xem và giơ điện thoại ghi hình cảnh đất đá đổ xuống trên tuyến ĐT127, bất chấp nguy cơ sạt lở còn tiếp diễn. Đây không phải lần đầu một hiện trường nguy hiểm bị biến thành nơi tạo nội dung, khi từ vụ cháy chung cư mini ở Hà Nội năm 2023 đến sự cố sập cầu Phong Châu năm 2024 đều từng rơi vào tình cảnh tương tự.

Trên các nền tảng như TikTok, Facebook Reels hay YouTube Shorts, video ghi lại cảnh cháy nổ, tai nạn hay sạt lở thường lan truyền rất nhanh, bởi thuật toán không phân biệt đâu là bi kịch, đâu là giải trí mà chỉ ưu tiên nội dung khiến người xem dừng lại lâu, bình luận và chia sẻ nhiều. Cơ chế này đã vô tình tạo ra một hệ thống phần thưởng cho những hình ảnh gây sốc, khiến ngày càng có nhiều tài khoản chuyên đi săn hiện trường cháy nổ, tai nạn hay thiên tai để đổi lượt xem thành người theo dõi và doanh thu quảng cáo.

Đêm 12/9/2023, vụ cháy chung cư mini trên phố Khương Hạ (Hà Nội) khiến 56 người thiệt mạng. Trong lúc lực lượng cứu hỏa và cứu nạn chạy đua với thời gian, bên ngoài hiện trường vẫn có rất đông người đứng theo dõi và ghi hình, để rồi chỉ ít phút sau, hàng loạt video đã xuất hiện trên các nền tảng mạng xã hội. Tháng 9/2024, sự việc lặp lại sau sự cố sập cầu Phong Châu (Phú Thọ), khi bên cạnh những hình ảnh phục vụ cảnh báo và tìm kiếm cứu nạn, không ít video bị cắt dựng, gắn nhạc và đặt tiêu đề giật gân để thu hút người xem.

Khi thảm họa thành "miếng mồi" trên mạng, hành vi dừng lại quay phim, chụp ảnh giữa vùng nguy hiểm tiềm ẩn nhiều rủi ro đáng báo động.
Người dân được khuyến cáo nhanh chóng rời khỏi khu vực sạt lở, không tụ tập ghi hình giữa nguy hiểm. (Ảnh minh họa: MUC)

Việc ghi lại hiện trường để cung cấp thông tin cho cơ quan chức năng hoặc báo chí là cần thiết trong nhiều trường hợp, nhưng ranh giới bị phá vỡ khi video được dựng lại với tiêu đề kiểu “Khoảnh khắc kinh hoàng” hay “May mắn thoát chết trong gang tấc” nhằm tối ưu lượt xem. Không ít video quay cận cảnh nạn nhân hoặc hiện trường cứu nạn đã vấp phản ứng gay gắt vì xâm phạm quyền riêng tư, nhưng việc làm nội dung bằng mọi giá vẫn không giảm mà có xu hướng tăng.

Ngay sau vụ sạt lở ở Lai Châu, mạng xã hội lại xôn xao về câu chuyện một MC làm chương trình thực tế xin ở nhà dân. Theo lời kể của MC này, “trong nhà họ không có cái gì, mình mới đưa tiền cho họ mua 5 cân thịt, họ mua về và nấu hết 5 cân thịt, trong một bữa luôn”, từ đó cô xây dựng nội dung về “tư duy giàu nghèo bắt đầu từ việc tích trữ”.

Bình luận của tài khoản Lê Hoàng Anh về sự việc, nhận hơn 1.000 lượt thích, cho rằng “khi máy quay chỉ lựa chọn những chi tiết phục vụ kịch tính, lòng hiếu khách rất dễ bị diễn giải thành sự thiếu hiểu biết; còn sự tử tế của một gia đình nghèo lại trở thành minh họa cho một bài học đạo lý được áp đặt từ bên ngoài”.

Trao đổi với phóng viên Tiền Phong, TS xã hội học Đào Thu Hương cho rằng nếu một vụ cháy thu hút hàng triệu lượt xem trong khi thông tin hướng dẫn thoát hiểm chỉ được vài nghìn lượt tiếp cận, điều đó cho thấy sự chú ý của công chúng đang bị phân bổ theo cảm xúc nhiều hơn giá trị.

Bà phân tích thêm: “Trong vòng xoáy ấy, nỗi đau của người khác rất dễ trở thành nguyên liệu để sản xuất nội dung. Theo thời gian, giới hạn đạo đức dần bị đẩy lùi, điều từng bị coi là phản cảm lại trở thành bình thường nếu nó đủ khả năng tạo tương tác. Hệ quả sẽ không chỉ dừng ở không gian mạng. Một bộ phận công chúng cũng dần thay đổi cách tiếp nhận các biến cố xã hội và người ta dần quen với việc tiêu thụ nỗi đau của người khác như một loại nội dung trên bảng tin mỗi ngày”.

Bà Hương cũng dẫn lại vụ lật xe khách trên cao tốc khiến bốn người tử vong, khi người dân địa phương phải lên tiếng mong các streamer đừng tiếp tục kéo đến quay phim làm nội dung, vì mỗi lần nhìn dòng người hiếu kỳ xuất hiện, ký ức đau buồn lại bị khơi dậy với các gia đình có người thân đã mất.

Luật sư Nguyễn Linh (Đoàn Luật sư Hà Nội) nói: “Không ai phủ nhận giá trị của những hình ảnh do người dân ghi lại. Nhiều video đã giúp cơ quan chức năng xác định diễn biến thiên tai, hỗ trợ điều tra tai nạn hoặc cảnh báo cộng đồng.

Nhưng quyền ghi hình không đồng nghĩa với khai thác nỗi đau của người khác để câu kéo tương tác. Báo chí chuyên nghiệp từ lâu đã đặt ra những chuẩn mực rất rõ về việc sử dụng hình ảnh nạn nhân, thi thể hay người đang trong trạng thái đau thương. Những giới hạn ấy tồn tại để bảo vệ phẩm giá con người. Không gian mạng cũng cần những giới hạn tương tự”.

Theo Cục Quản lý đê điều và Phòng chống thiên tai, phạm vi sạt lở thực tế có thể rộng hơn nhiều so với vị trí người xem đứng quan sát, vì đất đá khi đổ xuống có thể bất ngờ đổi hướng, cuốn theo cây lớn và đá tảng, làm sập thêm phần taluy chưa sạt, hoặc vùi lấp người và phương tiện chỉ trong thời gian rất ngắn. Cơ quan này khuyến cáo người dân cần giảm tốc độ, quan sát từ khoảng cách an toàn, quay đầu nếu phía trước đang sạt lở, giữ khoảng cách với taluy dương và chân đồi, đồng thời tuyệt đối không dừng xe dưới chân taluy hay tự ý di chuyển đá, cây đổ khi sườn dốc phía trên chưa ổn định.

Nguyễn Lan (tổng hợp)

Từ Khóa: