NHẬT BẢN – Chính phủ Nhật Bản dự kiến đầu tư khoảng 60 nghìn tỷ yên từ ngân sách nhà nước cho nghiên cứu và phát triển giai đoạn 2026-2030, với mục tiêu duy trì năng lực tạo ra công nghệ mới thay vì chỉ theo đuổi một công nghệ cụ thể như AI.

Theo Kế hoạch Cơ bản lần thứ 7 về Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo được Nội các Nhật Bản thông qua ngày 27/03/2026, ngoài ngân sách nhà nước, Nhật Bản còn kỳ vọng huy động thêm khoảng 180 nghìn tỷ yên từ cả khu vực công và tư cho hoạt động nghiên cứu và phát triển. Kế hoạch xác định AI, bán dẫn, công nghệ lượng tử và công nghệ sinh học là những lĩnh vực chiến lược, nhưng mục tiêu sâu xa hơn là xây dựng Nhật Bản thành một quốc gia luôn có khả năng tạo ra thế hệ công nghệ tiếp theo.

Câu chuyện được ông Trần Văn Long, tiến sĩ kỹ thuật, kể lại trên chuyên mục Góc nhìn của báo VnExpress, bắt đầu từ một buổi gặp mặt cựu lưu học sinh Nhật Bản, khi một người bạn đặt câu hỏi: “Ngày trước, nhắc đến Nhật Bản là nhắc đến Sony, Toyota, Honda, Canon… Nhưng bây giờ, khi AI đang làm thay đổi cả thế giới, Nhật Bản sẽ định vị mình ở đâu?”.

Theo ông Long, câu trả lời không nằm ở các mô hình AI mà bắt đầu từ hai người thầy của ông tại Nhật Bản. Thầy hướng dẫn của ông, năm nay 78 tuổi, vẫn đều đặn đến phòng thí nghiệm gần như mỗi ngày, dẫn dắt nhóm nghiên cứu theo đuổi đề tài thu hồi phốt pho từ chất thải để làm nguyên liệu sản xuất phốt pho vàng, một vật liệu quan trọng trong sản xuất chất bán dẫn, chip điện tử, hóa dược và nhiều vật liệu công nghệ cao.

Nguồn cung phốt pho vàng trên thế giới hiện không nhiều và ngày càng chịu áp lực khi ngành bán dẫn phát triển mạnh để phục vụ nhu cầu ngày càng lớn từ AI. Điều khiến ông Long chú ý không phải là bản thân đề tài nghiên cứu, mà là cách tiếp cận: các nhà khoa học Nhật Bản không chờ đến khi tài nguyên cạn kiệt mới đi tìm giải pháp, mà bắt đầu nghiên cứu từ khi cuộc khủng hoảng còn chưa xảy ra.

Trong một lần khác, ông Long hỏi một giáo sư đầu ngành vật liệu: “Hiện nay các nhà khoa học Nhật Bản còn nghiên cứu nhiều về công nghệ chế biến đất hiếm không?”. Vị giáo sư trả lời: “Công nghệ chế biến đất hiếm về cơ bản đã được xác lập. Các nhà máy vận hành rất tốt”, rồi nói thêm: “Điều chúng tôi quan tâm bây giờ là làm thế nào để tạo ra những vật liệu mới thay thế để không còn cần đến đất hiếm nữa”.

Ít ngày sau cuộc gặp, khi đọc lại Kế hoạch Cơ bản lần thứ 7 về Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo, ông Long nhận ra những câu chuyện của hai người thầy không còn là câu chuyện riêng lẻ, mà phản ánh một định hướng chính sách nhất quán ở cấp quốc gia.

Theo kế hoạch, ngoài các lĩnh vực công nghệ chiến lược, Nhật Bản đặt mục tiêu phục hồi năng lực nghiên cứu của quốc gia, xây dựng đất nước thành một “quốc gia công nghệ mới” phát triển dựa trên nền tảng các công nghệ mới, đưa khoa học và công nghệ trở thành động lực trung tâm của tăng trưởng kinh tế, đồng thời đào tạo thêm tiến sĩ, thu hút nhà khoa học giỏi trên thế giới và phát triển các doanh nghiệp khởi nghiệp công nghệ sâu.

Theo ông Long, Nhật Bản không đứng ngoài cuộc đua AI mà đang đầu tư rất mạnh cho lĩnh vực này. Tuy nhiên, nước này cũng hiểu rằng AI rồi cũng sẽ trở thành một phần của quá khứ, giống như tivi, máy ảnh hay điện thoại di động, những sản phẩm từng là biểu tượng công nghệ của Nhật Bản.

Ông Long kết luận rằng điều quyết định vị thế của một quốc gia không phải là dẫn đầu trong một công nghệ cụ thể, mà là luôn duy trì đủ năng lực để tạo ra thế hệ công nghệ tiếp theo, dù đó là AI, vật liệu mới, năng lượng hay một công nghệ mà hiện tại còn chưa có tên gọi.

Vũ Dung (tổng hợp)

Từ Khóa: