Trải qua hơn một thiên niên kỷ, môn cờ tướng đã phát triển từ các biến thể sơ khai để trở thành một hệ thống tư duy chiến lược mang đậm bản sắc riêng biệt.

Quá trình chuyển đổi từ mô hình cờ Ấn Độ sang không gian 90 điểm nút

Lịch sử phát triển của cờ tướng là một minh chứng cho sự tiếp biến văn hóa sâu sắc giữa các nền văn minh cổ đại. Theo các tài liệu như “Huyền quái lục” của học giả Ngưu Tăng Nhụ đời nhà Đường, tiền thân của môn này là “Bảo Ứng tượng kỳ” đã hiện diện từ thế kỷ thứ 8. Tuy nhiên, các nhà quan sát chỉ ra rằng hình thái hoàn chỉnh của bàn cờ chỉ thực sự định hình rõ nét vào thời nhà Tống. Dù có chung cội nguồn từ cờ Chaturanga của Ấn Độ, người phương Đông đã cải biến cách chơi lên các điểm giao cắt của các đường thẳng thay vì các ô vuông. Sự thay đổi này tạo ra 90 điểm đặt quân, tăng thêm 41% không gian chiến thuật so với cờ vua truyền thống.

Một quân cờ bằng gỗ thời Bắc Tống, Trung Quốc. (Ảnh: Chụp màn hình báo VnExpress).

Cấu trúc bàn cờ phản ánh tư duy quản trị xã hội qua sự xuất hiện của dòng sông và khu vực cung cấm. Theo giới phân tích, việc quy định các quân Tướng, Sĩ và Tượng không được vượt sông, cũng như Tướng và Sĩ không được rời khỏi “cửu cung”, là sự mô phỏng trật tự chính trị thời xưa. Lãnh đạo cao cấp và cố vấn thường không trực tiếp tham gia giáp lá cà trên chiến trường rộng lớn. Ngược lại, quân Tốt khi vượt qua ranh giới sông sẽ được gia tăng quyền năng đáng kể, thể hiện sự linh hoạt trong nghệ thuật dụng binh. Những quy tắc này giúp ván cờ không chỉ là trò chơi mà còn là một mô hình mô phỏng thực tế xã hội.

Ứng dụng hỏa khí vào bàn cờ và vị thế đương đại của kỳ thủ Việt

Một trong những sáng tạo riêng biệt nhất của cờ tướng chính là sự xuất hiện của quân Pháo vào thời nhà Tống. Việc đưa yếu tố hỏa khí vào trò chơi trí tuệ phản ánh trực tiếp sự tiến bộ của công nghệ quân sự khi thuốc súng bắt đầu được ứng dụng rộng rãi trong các cuộc chiến thực tế. Quân Pháo di chuyển linh hoạt theo đường thẳng nhưng khi tấn công lại đòi hỏi một vật cản làm bệ đỡ, tạo ra một lớp tư duy chiến thuật phức tạp hơn. Bên cạnh đó, quy tắc “lộ mặt tướng” còn mang lại quyền lực tấn công từ xa cho vị quân chủ, giúp bù đắp đáng kể cho phạm vi di chuyển hạn chế trong khu vực cung cấm.

Kỳ thủ Việt Nam, Lại Lý Huynh (trái) trong một ván đấu tại giải cờ tướng vô địch thế giới 2025 tại Thượng Hải, nơi anh lần đầu đăng quang và chấm dứt thế độc tôn 35 năm của Trung Quốc . (Ảnh: Chụp màn hình báo VnExpress).

Trong bối cảnh hiện đại, cờ tướng vẫn giữ vững vị thế là một di sản văn hóa sống động tại Việt Nam và các nước châu Á có cộng đồng người Hoa. Sự phát triển này không chỉ dừng lại ở các ván cờ vỉa hè mà đã vươn tầm chuyên nghiệp trên đấu trường quốc tế. Điển hình là vào năm 2025, kỳ thủ Lại Lý Huynh đã đăng quang tại giải vô địch thế giới tổ chức ở Thượng Hải, phá vỡ sự thống trị kéo dài 35 năm của nước chủ nhà. Thành tựu này khẳng định rằng, dù đối mặt với nhiều loại hình giải trí công nghệ mới, cờ tướng vẫn là sợi dây kết nối văn hóa đặc thù, chứa đựng triết lý sâu sắc về sự kiên nhẫn.

Theo: VnExpress