Mô hình chính quyền hai cấp đặt mục tiêu phân quyền thực chất xuống cơ sở, nhưng tại hội thảo về năng lực thực thi bộ máy hành chính, các chuyên gia xác nhận hội chứng “né quyền” đang làm vô hiệu hóa chính sách, khi cán bộ được trao quyền nhưng chọn không dùng.

Một năm vận hành chính quyền hai cấp đủ thời gian để nhìn ra khoảng cách giữa thiết kế và thực thi. Cơ cấu tầng nấc được cắt giảm, nhưng bài toán bản lĩnh của con người vận hành chưa được giải.

TS Nguyễn Tú Anh, Đại học VinUniversity, ghi nhận mô hình mới giúp chính quyền sát dân hơn và nâng cao ý thức thượng tôn pháp luật. Nhưng ông đặt câu hỏi thẳng về xu hướng tâm lý mới: “Trước đây chúng ta nghĩ đến chuyện cán bộ lạm quyền, nhưng vấn đề lớn nhất hiện nay không phải là lạm quyền, mà là né quyền.” Sự chồng chéo pháp luật tạo ra “khoảng xám” và cán bộ phản ứng bằng cách đẩy quyết định lên cấp trên — đúng như mô hình cũ từng làm.

Ông Nguyễn Ngọc Lâm, nguyên Phó Trưởng ban Tổ chức Trung ương, đo lường áp lực bằng con số: gần 80% công việc trước đây của cấp huyện đã chuyển về xã, trong khi biên chế bị cắt và đội ngũ chuyên gia tại cơ sở về công nghệ, ngân sách, đất đai vẫn rất mỏng. Ông nêu: “Nhiều cán bộ lãnh đạo cấp huyện xuống làm nhân sự chủ chốt tại xã, dù có kinh nghiệm nhưng lại chần chừ, ỷ lại, sợ sai nên không dám làm.” Doanh nghiệp và người dân chờ giải quyết, trong khi hồ sơ nằm chờ chữ ký.

Trung tướng Trần Vi Dân, Ủy viên Hội đồng Lý luận Trung ương, phản bác lập luận rằng cần pháp luật hoàn hảo trước khi cán bộ dám hành động. Ông lý giải: “Hệ thống pháp luật có thể chưa đầy đủ, và chính cái chưa đầy đủ đó nó dành đất cho cái chỗ là dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm.” Phần việc mà quy định chưa bao phủ chính là phần đòi hỏi bản lĩnh lãnh đạo — không phải là lý do để né.

Ông Dân cũng xác định một nguyên nhân cấu trúc: cán bộ cơ sở hiện chịu ba luồng chỉ đạo cùng lúc từ cấp trên theo chiều dọc, Hội đồng nhân dân và cấp ủy địa phương. Khi ba nguồn này không thống nhất, người thực thi không biết theo ai và lựa chọn không làm trở thành giải pháp ít rủi ro nhất. Việc phân định rõ chức năng giữa Ủy ban và hệ thống chính trị, theo ông, là bước không thể bỏ qua.

PGS.TS Trần Thị Diệu Oanh, Trưởng khoa Luật, Học viện Hành chính Quốc gia, đề nghị đổi cơ chế từ “tiền kiểm” sang “hậu kiểm”: giao nhiệm vụ phải đi kèm thẩm quyền và nguồn lực, cán bộ phải chịu trách nhiệm về kết quả thay vì chỉ tuân thủ quy trình xin duyệt. Trung tướng Trần Vi Dân bổ sung thêm một tiêu chí gốc rễ: cán bộ làm việc theo tư tưởng Hồ Chí Minh — Cần, Kiệm, Liêm, Chính, Chí công vô tư — khi không vụ lợi thì mới có bản lĩnh xử lý những gì pháp luật chưa bao quát.

Các chuyên gia thống nhất rằng thước đo thực sự của mô hình hai cấp không phải là số lượng đơn vị sáp nhập hay biên chế cắt giảm, mà là tốc độ giải quyết hồ sơ và mức độ hài lòng thực tế của người dân — hai con số mà bộ máy hiện chưa công bố.

Vũ Hiếu (tổng hợp)

Từ Khóa: