Tổng thống Mỹ Donald Trump đảo ngược hoàn toàn lập trường với Iran và Ukraine chỉ trong hai tuần, khiến cố vấn Nhà Trắng lẫn đồng minh vùng Vịnh không kịp phản ứng.

Tại hội nghị thượng đỉnh NATO ở Ankara, Thổ Nhĩ Kỳ tuần trước, ông Trump gọi lãnh đạo Iran là “dối trá”, “bạo lực” và tuyên bố thỏa thuận ngừng bắn “đã hết”, sau khi cáo buộc Tehran tấn công ba tàu gần eo biển Hormuz ngày 07/7. Ba tuần trước đó, khi ký bản ghi nhớ với Iran, chính ông từng nói “họ rất dễ làm việc cùng” và mô tả các lãnh đạo này là “mạnh mẽ”, “thông minh”, “không cực đoan”.

Sau lời chỉ trích, ông ra lệnh nối lại không kích và thu hồi lệnh miễn trừ trừng phạt cho phép Iran bán dầu. Vài ngày sau, ông tuyên bố tái phong tỏa cảng biển Iran, đồng thời đe dọa tấn công cơ sở hạt nhân Núi Pickaxe, nơi được cho là nằm ngoài tầm với của các loại bom xuyên phá mạnh nhất trong biên chế Mỹ. Đến ngày 13/7, ông tiếp tục gây bất ngờ khi tuyên bố sẽ thu phí tương đương 20% giá trị hàng hóa tàu thương mại qua Hormuz, gọi đây là phí cho “dịch vụ bảo vệ” của Mỹ.

Mức phí này khiến giới chuyên gia hàng hải cảnh báo các chủ tàu sẽ né tránh tuyến đường này, còn lãnh đạo vùng Vịnh phải gọi điện thuyết phục ông hủy kế hoạch. Khoảng 24 giờ sau, ông Trump rút lại ý tưởng thu phí, dường như đưa ra một cách ngẫu hứng trên mạng xã hội Truth Social.

Với Ukraine, hướng xoay chuyển ngược lại: từ thù địch sang thiện cảm. Hơn một năm trước, ông Trump và Phó tổng thống JD Vance từng tranh cãi gay gắt với Tổng thống Volodymyr Zelensky ngay tại Phòng Bầu dục, khiến Mỹ đình chỉ viện trợ quân sự cho Kiev. Nhưng bên lề hội nghị NATO tuần trước, hai lãnh đạo có buổi làm việc nồng ấm. Ông Trump khen Zelensky “đã làm được một công việc phi thường” và “làm việc rất hiệu quả”, đồng thời chấp thuận cho Ukraine tự sản xuất tên lửa phòng không Patriot theo giấy phép nhượng quyền từ Mỹ — điều được xem là thắng lợi lớn nhất của Zelensky tại hội nghị.

Chuyên gia Max Boot của Washington Post nhận định khó đoán những “cú ngoặt gấp” này sẽ dẫn đến đâu, vì ông Trump vốn nổi tiếng dễ thay đổi lập trường. Dù duy trì không kích và phong tỏa cảng Iran, ngày 13/7 ông vẫn nói thỏa thuận chấm dứt chiến sự Trung Đông “vẫn có thể đạt được”. Boot cho rằng ông Trump không muốn khơi lại chiến tranh tổng lực trước bầu cử giữa kỳ, nhất là khi Kho Dự trữ Dầu mỏ Chiến lược Mỹ đang ở mức thấp nhất kể từ năm 1983.

“Chính quyền Iran không muốn bị ném bom, nhưng họ sẵn sàng chấp nhận rủi ro để duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz, một vũ khí hủy diệt kinh tế hàng loạt”, Boot nói. Ông cảnh báo hệ quả dễ xảy ra nhất là một xung đột âm ỉ giữa Mỹ và Iran mà không đạt mục tiêu xóa bỏ chương trình hạt nhân Tehran như ông Trump từng cam kết.

Negar Mortazavi, chuyên gia cấp cao thuộc Trung tâm Chính sách Quốc tế, cho rằng ông Trump đang muốn dùng sức ép quân sự buộc Iran nhượng bộ, nhưng việc này khó hiệu quả. “Iran đã chứng minh họ sẵn sàng chiến đấu, leo thang căng thẳng và chấp nhận tổn thất lớn chứ quyết không đầu hàng trước sức ép”, bà nói.

Xung đột Iran kéo dài sẽ buộc Mỹ và đồng minh Trung Đông ưu tiên tên lửa cho chiến trường này, kéo theo việc Ukraine bị san sẻ nguồn viện trợ vũ khí phòng không. Giấy phép Patriot cũng không thể lập tức bảo vệ các thành phố Ukraine trước tên lửa Nga: Đức từng được cấp phép sản xuất Patriot năm 2022, nhưng lô đầu tiên phải đến năm 2027 mới xuất xưởng.

“Vấn đề là những việc này không đơn giản như bật một công tắc đèn”, Bradley Bowman, chuyên gia tại Quỹ Bảo vệ các nền Dân chủ, nói. “Bạn có thể chi tiền ra, nhưng phải mất một thời gian dài nữa nó mới thực sự phát huy tác dụng và giúp nâng cao năng lực sản xuất của Ukraine”. Ông nói thêm: “Nhưng thật không may, trong nhiều trường hợp, thời gian lại là thứ duy nhất chúng ta không có”.

Theo Boot, nếu muốn giúp Ukraine thực chất, ông Trump cần xuất thêm Patriot từ kho dự trữ đang cạn của Mỹ, thúc đồng minh làm tương tự, và chấp thuận yêu cầu cung cấp tên lửa hành trình Tomahawk vốn bị trì hoãn lâu nay. Ukraine hiện dùng UAV tấn công cơ sở năng lượng Nga, gây thiếu nhiên liệu và ảnh hưởng nguồn thu của Moskva, nhưng đầu đạn UAV nhỏ hơn nhiều so với tên lửa hành trình nên khó phá hủy công trình kiên cố.

Mark Cancian, cố vấn cấp cao tại CSIS, nhận định: “Nhà Trắng vốn thích những cử chỉ hoành tráng, và đây có thể coi là một cử chỉ như vậy. Nghe có vẻ như tên lửa sẽ bắt đầu được xuất xưởng chỉ trong vài tháng tới, nhưng điều đó sẽ không xảy ra”.

Một số chuyên gia còn cho rằng giấy phép Patriot có thể gây hại vì giúp Mỹ trút bớt trách nhiệm viện trợ tên lửa trong ngắn hạn. Jennifer Kavanagh, nhà phân tích tại Defense Priorities, nói thỏa thuận trông có vẻ đôi bên cùng có lợi nhưng thực chất là thất bại cho cả hai. “Nếu giải pháp đối với bài toán phòng không của Ukraine chỉ dừng lại ở việc cấp giấy phép sản xuất, điều đó sẽ tạo ra nhận thức rằng việc chuyển giao tên lửa Patriot không còn là ưu tiên cấp bách nữa. Rốt cuộc, đây lại là một bất lợi lớn cho an ninh trước mắt của Ukraine”, bà phân tích.

Chính ông Trump cũng gợi ý điều này ngày 08/7 khi được hỏi liệu Mỹ có cấp Patriot cho Ukraine trong lúc chờ tự sản xuất hay không: “Chúng tôi có Patriot, nhưng không nhiều đến thế. Bản thân chúng tôi cũng đang cần đến chúng”.

Boot cho rằng ông Trump thường tận dụng tính khó đoán để buộc cả đối thủ lẫn đối tác phải tự tìm hiểu bước đi tiếp theo, nhưng cảnh báo sự bất định đó có thể xói mòn ổn định toàn cầu và năng lực răn đe của Mỹ. “Điều quan trọng hơn lời nói là hành động của Tổng thống, nhưng trong cả hai trường hợp Iran và Ukraine, các chính sách ông đưa ra hiện vẫn rất mơ hồ. Nó cho thấy dù Tổng thống Trump muốn xây dựng hình ảnh một lãnh đạo quyết đoán, ông vẫn gặp khó khăn trong việc đưa ra quyết định”, chuyên gia này nói.

Vũ Quyến (tổng hợp)

Từ Khóa: